TÜRKİYE CUMHURİYETİ KAĞIT PARALARI

Osmanlı Devleti’nin kağıt parayla tanışması, modern dünyadaki örneklerine kıyasla oldukça geç ve tamamen bir zorunluluk neticesinde gerçekleşti. 19. yüzyılın ortalarına gelindiğinde imparatorluk, bitmek bilmeyen savaşlar ve yapısal ekonomik sorunlar nedeniyle ciddi bir nakit krizi içindeydi. Sultan Abdülmecid, bu mali buhrana geçici bir çözüm bulabilmek adına 1840 yılında "Kaime-i Nakdiye-i Mutebere", yani kısaca kaime adı verilen ilk kağıt paraları dolaşıma soktu. Aslında bu kaimeler, bugünkü anlamda cebimizde taşıdığımız nakit paralardan çok farklıydı; devletin yıllık %8 faiz vaadiyle çıkardığı bir tür hazine bonosu veya borç senedi niteliğindeydi. Piyasaya sürülen bu ilk kaimelerin en şaşırtıcı özelliği ise bir matbaada basılmamış olmalarıydı. Her bir banknot, dönemin usta hattatları tarafından tek tek elle yazılıyor ve üzerine resmi mühürler vuruluyordu. Tahmin edilebileceği gibi, seri numarası olmayan ve elle üretilen bu paralar, dünya tarihindeki en büyük kalpazanlık dalgalarından birine davetiye çıkardı. Başta Avrupa ve Amerika merkezli olmak üzere, yerli ve yabancı sahtekarlar hızla sahte kaime üretmeye başladılar. Piyasayı saran bu sahte para salgını karşısında çaresiz kalan Osmanlı yönetimi, güvenlik açıklarını kapatabilmek için ancak iki yıl sonra, 1842 yılında kaimeleri matbaada basma kararı alabildi. İmparatorluğun son dönemlerinde, özellikle Birinci Dünya Savaşı yıllarında yaşanan maden kıtlığı ise finansal yaratıcılığın sınırlarını zorladı. Piyasada bozuk para olarak kullanılacak metal kalmayınca, devlet çareyi posta pullarının arkasına kalın kartonlar yapıştırarak bunları ufaklık para yerine tedavüle sokmakta buldu.

​

İmparatorluk yıkılıp küllerinden yeni bir cumhuriyet doğduğunda, mali bağımsızlığı ilan etmek devletin en öncelikli hedeflerinden biri haline geldi. Ancak genç Türkiye Cumhuriyeti, ilk yıllarında büyük bir teknik yetersizlikle karşı karşıyaydı; ülkede yüksek güvenlikli banknot basabilecek gelişmiş bir darphane veya matbaa altyapısı bulunmuyordu. Bu yüzden Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 1925 yılında çıkardığı kanunla tasarlanan ilk milli banknotlar, İngiltere’deki ünlü "Thomas de la Rue" şirketine sipariş edildi ve basılan paralar büyük güvenlik önlemleri altında gemilerle Türkiye’ye taşındı. 5 Aralık 1927’de tedavüle giren bu ilk emisyon banknotlar, dönemin kültürel geçiş sürecini de üzerinde taşıyordu. Henüz 1928 yılındaki Harf Devrimi gerçekleşmediği için paraların üzerindeki tüm Türkçe metinler Osmanlı alfabesiyle yazılmıştı. İlginç olan bir diğer detay ise, o dönem dünyada küresel ticaretin ve diplomasinin ortak dili Fransızca olduğu için, paraların üzerinde aynı zamanda Fransızca ibarelerin de yer almasıydı. Cumhuriyetin bu ilk paralarının estetik dünyası da oldukça anlamlıydı; banknotların üzerindeki tüm süslemeler, çizimler ve görsel tasarımlar bizzat Galatasaray Spor Kulübü’nün kurucusu ve dönemin ünlü ressamı Ali Sami Yen’in elinden çıkmıştı.

​

Cumhuriyet döneminin en çok tartışılan ve merak edilen paralarından biri de şüphesiz üzerinde İsmet İnönü’nün resmi bulunan banknotlardır. Sanılanın aksine bu durum siyasi bir keyfilikten değil, kökleri Osmanlı’ya dayanan hukuki bir gelenekten kaynaklanıyordu. Mevcut kanunlara göre paranın ön yüzüne "dönemin devlet başkanının" resmi basılıyordu. Mustafa Kemal Atatürk’ün 1938 yılındaki vefatının ardından cumhurbaşkanlığı makamına İsmet İnönü seçilince, yasa gereği 1939 ile 1952 yılları arasında basılan paraların üzerine İnönü’nün portresi yerleştirildi. Hatta İkinci Dünya Savaşı’nın en çetin günlerinde İngiltere’de basılan İnönü resimli 50 kuruş ve 100 liralık banknotları taşıyan City of Roubaix adlı şilep, Pire Limanı açıklarında Alman savaş uçakları tarafından bombalanarak batırıldı. Bu olay nedeniyle tonlarca Türk parası Ege Denizi'nin sularına gömüldü ve denize saçılan paraların bir kısmı Yunan adalarındaki köylüler tarafından toplanarak yıllarca hatıra olarak saklandı. Paraların üzerindeki bu çift liderli dönem, 1950 yılında iktidara gelen Demokrat Parti hükümetinin 1952 yılında çıkardığı yeni bir kararla son buldu; bu tarihten itibaren Türk liralarının üzerinde kalıcı ve değişmez bir sembol olarak sadece Mustafa Kemal Atatürk’ün resminin yer alması kararlaştırıldı. 1970'li yıllara kadar tüm dünyada olduğu gibi Türk lirası da Merkez Bankası'ndaki altın rezervlerine endeksliyken, modern dönemle birlikte tamamen devletin gücüne ve itibarına dayanan bugünkü itibari para sistemine geçiş yapıldı.